نقش عربستان سعودي در پروسه صلح افغانستان

 

خال محمد محمودي

کشور شاهي عربستان سعودي در زمره چند کشور محدود به شمار مي‌رود که از دهه هشتاد ميلادي به اين‌سو به عنوان بازيگر اصلي در افغانستان حضور سياسي داشته است، زيرا حمايت اين کشور از هر گروه و جناحي در سه دهه اخير، سبب تقويه و رشد آن جناح شده است. حمايت از مجاهدين، امارت اسلامي طالباني، دوره جديد حکومت افغانستان، روابط پنهاني و غير رسمي اين کشور با گروه طالبان در 17 سال گذشته و نقش سعودي در انتخابات رياست جمهوري 1393خورشيدي از نمونه بارز اين نقش عربستان در تحولات سياسي افغانستان است.

سعودي با آن‌که پس از سقوط رژيم طالباني درافغانستان، روابط سياسي و ديپلوماتيک‌اش را با دولت افغانستان ادامه داد. اما به دليل داشتن روابط استراتيژيک با پاکستان و حامي گروه طالبان، نوسانات در روابط خارجي‌اش با افغانستان پيش آمد که هم‌زمان روابط پنهاني با گروه طالبان را نيز ادامه داد و زمينه تهيه و جذب کمک‌هاي مالي اين گروه را در خاک‌اش به خصوص در موسم سالانه حج فراهم نمود.

به همين دليل حامدکرزي رييس جمهوري پيشين بارها جهت کسب اعتماد سعودي‌ها مبني بر تقويت پروسه صلح در افغانستان به خصوص از سال 1385 خورشيدي، به اين کشور سفر نمود و شاه سعودي را رهبر جهان اسلام خطاب کرد. اما به دليل نزديکي کرزي با ايران و روابط استراتيژيک عربستان با پاکستان، سعودي‌ها تمايلي به خواست حامد کرزي نشان ندادند.

پس از آن که انتخابات رياست جمهوري 1393، به دور دوم رفت، اين بار عربستان سعودي بر خلاف دوره حامد کرزي به حمايت از اشرف غني در مقابل داکتر عبدالله عبدالله به گمان نزديکي با ايران، آستين بر زد و تيم تحول و تداوم به رياست محمد اشرف غني را به قدرت رسانيد و آقاي غني پس از به قدرت رسيدن از اين کشور ديدن کرد که اين خود نشان دهنده نقش بارز عربستان سعودي در تحولات سياسي افغانستان است.

با توجه به نقش بازيگري اصلي عربستان در قضاياي سه دهه آخير در افغانستان، نياز است بدانيم که آيا اين کشور مي‌تواند طالبان را براي کشانيدن به ميز مذاکره با حکومت وحدت ملي وادار سازد؟ روابط تاريخي سعودي با گروه طالبان چگونه بوده است؟ آيا روابط اين کشور با طالبان پس از 2001 قطع شد يا خير؟

براي همين نياز است در نخست روابط تاريخي گروه طالبان و سعودي‌ها را مورد بررسي قرار دهيم و سپس نقش اين کشور در پروسه صلح دولت افغانستان با طالبان را به واکاوي بگيريم.

1.پيشينه روابط طالبان و عربستان سعودي

يکي از سياست‌هاي دراز مدت عربستان سعودي در افغانستان پخش و نشر اسلامي گرايي سلفيت مدل وهابيزم است که بيشتر علماي آن کشور در اين بخش نقش برازنده داشتند. گسترش اين نگرش عقيدتي به ساير نقاط جهان اسلام از اصول عمده سياست خارجي عربستان سعودي به شمار مي‌رود.

پس از تجاوز شوروي در افغانستان، سعودي‌ها سياست‌هاي وهابيزم خود را در افغانستان تحت پوشش و حمايت از گروه‌هاي راديکال جهادي در دهه 1970-80 م، توسعه دادند که انجمن‌هاي سلفي‌گري در عربستان سعودي از گروه‌هاي مجاهدين حمايت کردند، تا اين که پيام سلفيت‌شان را به مردم افغانستان برسانند. در اين برنامه جمعيت علماي پاکستان که دوستان نزديک مجاهدين افغانستان بودند، هم‌کار اصلي در تحقق اين برنامه به شمار مي‌رفت. و در بعُد سياسي در رشد سريع اين مدارس جنرال ضياءالحق که در چارچوب جهاد افغانستان و با حمايت مالي وسيع سعودي‌ها نقش اساسي داشت.

براساس آمارها در سال 1971م، در تمام نقاط پاکستان تنها 200 مدرسه رسمي وجود داشت که اين رقم در دهه هشتاد ميلادي، مدرسه رسمي به 4000 و غير رسمي در مرز ميان افغانستان به بيش از 20000 در دوران اشغال افغانستان، بر اساس همين سياست (ضياءالحق و عربستان سعودي) رسيد که مسووليت ايجاد و سازماندهي مدارس ديني در پاکستان و افغانستان مؤسسات معتبر سعودي مانند موسسه الدعوه الاسلاميه، اداره الاسراء، مؤسسه مکه المکرمه الخيريه، مؤسسه رابطه العالم اسلامي و مؤسسه مسلم و … داشتند و آهسته آهسته اين مدارس افزايش قابل ملاحظه‌اي پيدا کردند.

بزرگ‌ترين مدرسه تحت حمايت عربستان سعودي در پاکستان قرار داشتند، عبارتند از: مدرسه حقانيه با ظرفيت پذيرش هزاران طلبه ديني در نزديکي پشاور، مدرسه ديني لعل و غيره بودند. و طلبه‌ها بدون پرداخت فيس براي غذا و مکان دروس شان را ادامه مي‌دادند.

جمعيت العلما پس از تأسيس مدارس ديوبندي در پاکستان در سال 1947 ايجاد شد. مکتب ديوبندي در قرن نوزدهم در شهر ديوبند در هند به صورت جنبش اصلاح طلبي و ضد استعماري ظهور کرده بود. اما جميعت العلما در قرن بيستم به دو شاخه تقسيم شد. يکي به رهبري مفتي محمود و سپس فرزند او فضل‌الرحمن شاخه ديگر آن تحت رهبري عبدالحق سپس فرزند او سميع‌الحق قرار گرفت. اين شاخه تحت نظر ملاهاي با جهاني بيني بسته مدارس ديني را ايجاد کردند و انديشه‌هاي ديني ديوبندي را در ميان مردم قبايل پشتون مناطق غربي پاکستان و مناطق جنوبي افغانستان رواج دادند. اين دو شاخه از جمله بزرگ‌ترين با اختلاف فکري بسيار کم، دريافت کننده کمک‌هاي سعودي در پاکستان بودند. که با استفاده از اين کمک دست به ايجاد هزاران مدارس ديني در نقاط مختلف پاکستان و افغانستان زدنند. کتب‌هاي سلفيت – وهابيزم که مطابق انديشه اسلامي عربستان سعودي در ميان طلبه‌هاي ديني اين مدارس توزيع مي‌نمود و طلبه‌ها را مطابق به باورهاي‌شان آموزش مي‌دادند و شاگردان فارغ شده از اين مدارس برخورد سطحي و ظاهري از دين داشته و ضديت با باورهاي مردمان بومي داشتند. که پس از ظهور گروه‌طالبان در افغانستان، در واقع تمامي‌شان شاگردان ديني اين مدارس بودند که توسط عربستان ايجاد و حمايت شده بودند.

براي همين بود که مولانا فضل‌الحق رهبر معنوي طالبان، سفرهاي متواتر را به کشورهاي خليج انجام داد تا رهبران کشورهاي عربي به ويژه رهبران سعودي را متقاعد سازد تا گروه‌طالبان را مورد حمايت قرار دهد. او، در سفرهايش به رهبران عرب گوش‌زد که طالبان همان شاگردان مدارس‌اند، در دوران جهاد توسط شما ساخته و حمايت مي‌شد. و هيچ‌گونه اختلاف فکري با شما ندارد. که بعداً در زمستان 1373، موفق شد که تماس گروه طالبان را با عربستان سعودي برقرار کند. و در همين سال ترکي-الفيصل رييس پيشين استخبارات سعودي پيوسته از اسلام‌آباد و کندهار ديدن کرد. در نتيجه پس از پاکستان، عربستان و سپس امارات متحده عربي گروه‌طالبان را به رسميت شناخت و کمک‌هاي هنگفت مالي را در اختيار اين گروه قرار داد.

چنانچه در اوايل 1995 احمد بديب معاون استخبارات سعودي، هنگامي‌که توسط هواپيما به فرودگاه کندهار فرود آمد، طالبان به استقبال او آمده بودند به گفتند که آن‌ها شاگردهاي مدرسه او هستند. در دوران جهاد احمد بديب يک مکتب تخنيکي را در مرز با کندهار تشکيل داده و تمويل مي‌نمود. طالبان گفتند که آن‌ها آن مکتب به کندهار انتقال داده‌اند. و يکي از فارغان آن ملارباني يکي از اعضاي مؤسس شوراي طالبان و دست‌يار نزديک به ملا عمر بود که احمد بديب با شنيدن اين موضوع بسيار خرسند گرديد.

2-روابط عربستان و طالبان در دوره کنوني

عربستان سعودي به عنوان دوست ديرينه پاکستان، از تقويت طالبان از سوي اسلام آباد حمايت کرده است. طي اين سال‌ها، شيخ‌هاي ثروت‌مند و خيرخواهان پول‌دار سعودي هميشه طالبان را به شکل پنهاني تمويل نمودند. و در همه اين مدت عربستان سعودي به طور رسمي، اما سرد از ماموريت امريکايي‌ها و هم‌چنان حکومت افغانستان حمايت کرده و حتي ناآشکارا از جانب آن‌ها در مذاکرات سري گاهي خواستار صلح شده است.

وزيران گروه‌طالبان درباره چگونگي دريافت کمک‌ها از سعودي گفته است، او، به عربستان سعودي ظاهرن به مقصد زيارت اما در اصل جهت جمع آوري پول نقد سال‌ها سفر داشته است.اما او  مي‌گويد که طالبان هم‌چنان اجازه داشتند، تا ميليون‌ها پول را با اخاذي «ماليات» با تحت فشار قرار دادن صدها هزار کارگر پشتون در سرزمين شاهي عربستان و تهديد خانواده‌هاي آن‌ها در افغانستان به دست آورند. با آن که سعودي آگاه بود اين پول براي ياري رسانيده طالبان جمع‌آوري مي‌گردد.

آغا جان معتصم، پس از سال2001 به عنوان رييس کميته مالي شوراي کويته ايفاي وظيفه مي‌کرد و براي جمع‌آوري کمک‌هاي نقدي، در ميان سال‌هاي 2002 -2007م، دو يا سه بار در هر سال به عربستان سعودي سفر داشته است. ظاهرنً اين سفرها به مقصد زيارت، اما  در اصل به هدف جمع‌آوري پول براي طالبان بود.او، با اشاره به زيارت‌هاي گوناگون مي‌گويد، کساني بودند که از کشورهاي ديگر براي اداي حج عمره مي‌آمدند و شيوخ سعودي نيز مي‌آمدند. من از آن‌ها براي جنگ درخواست کمک مي‌کردم. او، هم‌چنان خاطر نشان مي‌کند که عربستان سعودي تنها کشوري بود که من مي‌توانستم آن‌ها را در آن‌جا ملاقات کنم و پول را به اشکال مختلف به خزانه‌ي طالبان انتقال داده مي‌شد، از جمله طريق بانک‌هاي منطقه‌يي نزديک به مناطق قبايلي پاکستان و هم‌چنان سيستم حواله اي صرافي‌هاي غير رسمي.  يک اطلاع الکترونيکي، هيلاري کلينتون، در دسمبر 2009 حاکي از آن است که دونرها در عربستان سعودي مهم‌ترين منبع حمايت مالي گروه‌هاي دهشت افگن در سراسر جهان است را تشکل مي‌دهد.

حنيف اتمر، در يک مصاحبه گفته است: «ما مي‌دانيم که عربستان براي سال‌ها طالبان را تمويل مالي مي‌کرد و اين کشور تمويل ماشين جنگ دهشت افگنان را در افغانستان و منطقه فعال نگه‌داشته است و اين متوقف خواهد شد. اين مي‌تواند در گفتار آسان باشد، اما نه در عمل، عربستان سعودي به عنوان يکي از منابع اساسي آنچه که آقاي جان کري به عنوان پول «نيابتي» در جهت حمايت جنگ‌جويان اسلام‌گرا و عاملان‌شان ياد کرد باقي مانده است. در واقع تمامي اين کمک‌هاي که توسط شيخ‌هاي سعودي و يا ساير اتباع کشورهاي عربي صورت مي‌گيرد به هيچ صورت به دور از چشم سلطنت آل سعود و استخبارات آن نبوده و بوده هم نمي‌تواند.

اشتراک گذاری:

نظر بدهید