سالنډی (BRONCHIAL  ASTHMA)

برانکیل استما د لوي او وړي هوايي لارې يامسير بندښت او تړل کید ل  د تنفس کړل شوي ناکاره (کاربن ډای اکسايډ) لرونکې فضله هوا د بازګشت او بيرته راګرځيدني په مقابل کې دي ،چي  د هغه  سبب دکوربه يا د ميزبان له حده زيات حساسيت اوعکس العمل دمعافيتي او غير معافيتي تنبهاتو په مقابل کې دي
دغه ناروغي متنا وب ډول سره د ټوخې دحملاتو ، سينه نيونه ، عسرت تنفس او ويزنګ (Wheezing) په اعراضو اوعلايمو پذرېعه متصف وي او پیژندل کېږی .
يا په بل عبارت برانکیل استما د هوايي لارې يو مزمن التهابي تشوش يا ناروغی ده چي د هوايي لارې بندښت د هوا د بيرته را ستنيدو ( ذفير) په وړاندې په قسمي او عام ډول وي ، دغه التهابي وطيره په اصل کې دمختلفه حجراتو ، د حجراتو د متشکله عناصرو يا موادو ، او د سايتوکاينیز تر منځ دبين البيني تعاملاتو او عکس العملونو په نتيجه کې منځ ته راځي . په يو حساس کوربه يا ميزبان کې د هوايي لارې التهاب ښائی د متکرراو يا تل پاتي (Bronchospasm)سره  مل وي ،کوم چي د ځني لاندني اعراضواو علايمو سره تظاهر کوي : [* ويزنګ ، *نفس تنګي ، * سينه نيونه  * او ټوخې .( نوموړي اعراض او علايم د شپې له خوا او يا د شاقه کارونو له اجرا کولو څخه وروسته په ناروغ کې يو څه مشتد کېږی )] .
د هوايي لارې التهاب د هوايي لارې د فرط فعاليت (Hyperactivity) يا د قصباتو دعکس العمل سره ددي سبب کېږی چي هوايي لارې د مختلفه او راز راز بي شمېرو تنبهاتو( محيطي الرژيکې مواد او مخرشا ت ) د اغيزي په نتيجه کې تنګ اويا متضيق وګرځي .
پتوفزيولوژي ( Pathophysiology) :
دري عمده پتالوژيکې پیښې يا حادثې د هوايي يا تنفسي لارې د تام او يا قسمي بندښت او د تړل کیدو سبب ګرځي ، چي عبارت دي له :
مخاطي اذيما د التهاب سره .
د  ملسا دعضلاتو تقلص او سپزم .
او په تنفسي لاره کې د پنډ او سريښناک مخاط راټوليدل .
بندښت د ذفير په صفحه کې پيدا کیږی ، چي د هوا يو مقدار حجم د هوايي لارې په ښکتني برخه د سږي په د ننه کې راايساريږي يا بنده پاتې کېږی ،د استما په ډير پر مخ تللي شکل کې هوا د شهيق په صفحه کې سږي ته هم نه داخليږي ،په هر صورت ، يولړ انا توميک او فزيولوژيک مساعد کوونکې حالات په وړو او غټو ماشومانو کې د نوموړي ناروغي د خطر چا نس زياتوي چي دغه حا لات عبارت دي له : درمل
د هوايي لارې د قطر او د اندازي  کوچنيوالي  ،
د سږي د ښکتني برخي الاستيکې ضربه ،
د وړي هوايي لارې د محافظوي ملسا عضلاتو کمښت ،
په نسبي ډول سره د مخاطي غدواتو hyperplasia
او د سنخ په منځ کې د collateral دچينلونو تنقيض .
د سببي عامل پر بنسټ داستما ډولونه:
د اسبابو پر بنياد کولاي شو چي استما په څو کته ګوريو باندي وويشو :
۱- الرژيک يا Extransic استما : دا ډول استما کیدای شي چي د پولن ، خواړه ، دوړي ، دګلونوګرده يا دوړي ،سولفيت ،او د حيواناتواو الوتونکو (پرندو) له ويښتو او بڼکو څخه چي د کوربه ميزبان عضويت د هغو په مقابل کې حساس وي منځ ته راشي . دا ډول استما معمولاً د ايکزيما او د IgE په منځګړيتوب پوري اړين تاريخچه لرلي شي ، د IgE عکس العمل د Respiratory Cynsetial Virus په مقابل کې هم د استما په منځ راتلو کې ونډه لري ،چي معمولاًپه اخته ماشومانو کې دسږي په اصغا سره ويزنګ هم اوريدل کېږی .
غير الرژيک يا Intransic استما :په دي ډول استما کې د IgE دمنځګړيتوب مثله شامل نه وي ، عمومي موجبات يا علل يي عبارت دي له :
د حرارت ددرجي تغيرات او نا استواري
ساړه هوا
وږمه يا بوي
مخرشات
لوګي
ويروسي انتانات لکه RSV , Parainfluenza ,Adenovirus , او Rhinovirus چي دحاد ويزنګ د پيل مسوليت لري ، فزيولوژيکې فکتورونه د کوچنيانو په استما کې بي ونډي نه پاتي کیږی .
۳-د   Extransic او Intransic دفکتورونو تر کېب (Combination) :هغه سببي فکتورونه دي چي د کوچنيانو داستما په منځ راتلو کې ستر ونډه لري .
۴- د تمرين او شديد فزيکې فعاليتونو پوري اړينه استما   :داډول ا ستما په ۹۵٪ کوچنيانو کې واقع کېږی يخ اووچ هوا ددي ډول ا ستما په منځ راتللوکې مهم تببيه کوونکې فکتور ګڼل کېږی .
۵- Aspirin Induced  استما : په اسپرين پوري تړلي ا ستما چي يو منل شوي پروسه دي داسي څرګنديږي چي غير سترويد د التهاب ضد مستحضرات يا درمل د Arachidonic Acid ميتابوليزم په Cyclo-oxygenase Pathway    کې نهي يا مخنيوي کوي او په نتيجه کې د Lipoxygenase Pathway په واسطه سره چي يو معاوضوي يا يو Alternative لاره يا Pathway دي ،په زيات مقدار سره Leukotriens توليديږي .همدارنګه نور غير ستاندارد د التهاب ضد درمل او Beta Adrenergic Blocking مواد او مستحضرات  ا ستما لا پسي چټکوي ، په استما باندي اخته ناروغ کې Hyperplastic Rhenitis او دپوزې پوليپ هم په سترګو کېږی ،Gastroeosophagus Refluxهم د ا ستما په ناروغانو کې ليدل کېږی چي ممکن په تالي ډول سره دCholonergic په ميکانيزم  يا Aspiration  پوري تړلي وي Reflux Gastroeosophageal, Sinusitis ,) Pollutants او الرژيک قصبي ريوي اسپيروجيلوزد استما په اسبابو کې بي برخي نه پاتي کېږی .
کلينيکی نښې نښانې :
:د استما عمده نښې (اعراض) او نښانې (علامي )عبارت دي له :
[ويزنګ ،ټوخې او  سينه نيونه (Chest Tightness)] څخه :چي په لاندي ډول سره ترې يادونه کوو:
ويزنګ (سينګهاری ) : ويزنګ يو موزيکل لوړ، شپیلي ډوله، غږ ( آواز) دي ، چي د تنفسي لارې د هوايي بهير د تشوش او خړ پړتيا څخه منځ ته راځي .او د استما په مختلفو صفحوکې د اوصافو له نظره په راز راز تون او طنين اوريدل کېږی چي په لاندي ډول پري تم کېږو :
دا ستما په خفيف شکل کې :د ا ستما په خفيف شکل کې ويزنګ يواځي دذفير په صفحه کې اوريدل کېږی ،او دهغه مقويت (ټون)او شدت د ذفير د صفحي په پايله کې له منځه ځي .اما په ډير شديد ا شتما کې دشهيق په صفحه  کې ويزنګ هم اوريدل کېږی ، دا مو بايد په ياد وي چي د ا ستما په خورا ډير شد يد او پر مختللي حالت کې کوم چي د هوايي لارې دډير تنګوالي له کبله د هوا بهير محدوديږي او تنفسي عضلات ستړي کیږی ممکن دي چي ويزنګ اصلاً وا نه او ريدل شي .
دوړي هوايي لارې په بندش کې : که چيري وړي هوايي تنفسي لارې په متبارز ډول سره  مسدود او تړل شوي وي  کیدای شي چي بي دويزنګ له اوريدو او يا منځ ته راتلو څخه ا ستما منځ ته راشي . په هر صورت دا مو بايد به ياد  وساتل شي چي د ويزنګ موجوديت اويا عدم موجوديت د استما په پېژندنه کې ډير ضروري عرض او علامه  نه ګڼل کیږی . ځکه چي ويزنګ دهوايي لارې د بندش د نورو عواملو او اسبابو له امله هم منځ ته راځي ، مثلاً په[ (Cystic Fibrosis) ، دزړه په عدم کفايه ، دصوتي حبل په عدم وظفيوي حالت ( Monophonic )ډوله ويزنګ   اما په ا ستما کې (Polyphonic) ډوله ويزنګ]کې اوريدل کیږی ، مونوفونيک ډوله ويزنګ کوم چي د صوتي حبل له عدم وظفيوي حالت څخه منځ ته راځي د غاړي په ساحه کې د حنجري د پاسه ښه اوريدل کېږی .
د(Bronchomalacia)او(Trachomalacia) په اخته ناروغانوکې هم ويزنګ اوريدل کېږی .
هغه ډول ا ستما چي دتمرين کولو او د فزيکې فعاليتونو د اجراکولو څخه منځ ته راشي ويزنګ سره اکثراً مل وي.
ټوخې :په استما کې ټوخې ممکن چي يواځني عرض او علامه وي ، خصوصاً په هغه ډول استما کې چي د فزيکې فعاليتونو څخه وروسته او يا کوم چي دشپې له حوا دا ستما حمله په ناروغ کې منځ ته راشي ، ټوخې ورسره مل وي .نوموړي ټوخې وچ ، غير مقشح او غير اشتداري وصف لري او کې
کیدای شي چي د ويزنګ سره مل وي ، هغه ماشومان چي د شپې لخوا  په استما ( Nocturnal Asthma) اخته شي ، معمولاً هغوي دشپې په نيمايي او سهار وختي کې زيات ټوخېږي چي بايد په ياد ولرل شي .
سينه نيونه (Chest Tightness) :سينه تنګي  يا سينه نيونه يا دسيني درد ممکن د ا ستما د اعراضو سره او يا پرته د ا ستما د اعراضو سره منځ ته راشي ، دسيني نيونه زياتر په Exercise Induced ډوله ا ستما اوNocturnal ا ستما کې زيات پیښیږي
غير وصفي اعراض :په استما باندي اخته ماشومان او ځوان کوچنيان ممکن چي د }مکرربرانشيتس ،Bronchiolitis, Pneumonia , دوامدار ټوخې د زکام (ريزش) او د (Recurrent Croup){ تاريخچه ولري .يعني نوموړي کوچنيان د پورتني ذکر شوي ناروغيو سره د ا ستما له حملاتو څخه هم شکايت کوي .
هغه کوچنيان چي په مکرر ډول په سينه بغلي باندي اخته کیږی ، نو په دوي کې د استما پیژندنه بايد له ياده و نه باسو او په دوي کې د سالنډۍ (استما) د شتون په اړه بايد فکر وشي .
له مخاط څخه نمونه اخيستنه : ډاکټر ښايی نمونه واخلی هغه د پتالوژيک څيړنې له مخې و پیژنی چې پړسوب شته کنه؟
د نايتريک اکسايد غلظت:د ناروغ له ساکښلو سره سم د نايتريک اکسايد د غلظت سويه ټاکل شی.د دې نايتريک اکسايد کچې د ارزونې له مخې کولای شي د تنفسی لارې د پړسوب (اذيما) اټکل وشی.
درملنه :
دا چې سالنډی غوڅه قطعی درملنه نلری خو درملنه يې د لاندې موخو ترلاسه کولو لپاره تر سره کېږی:
د نښو نښانو له منځه وړلو .
د راتلونکو نښانو او حملو مخنيوې کول
دسالنډی ناروغۍ په درملنې کې د ټولو نه مهمه مسئله داده ، چي د ناروغ د چاپيريال څخه بايد د الرژي منبع دمنځه يووړل شي . همدارنګه هڅه دې وشي چې د مساعد کوونکې فکتورونومخه ونيول شي د بیلګې پتوګه د ساړه هوا څخه ژغورنه د پسرلي په موسم او ورځو کې په چمنونو او باغچو کې قدم نه وهل او يا نه ګرځيدل او داسي نور .
فارمکولوژيک درملنه بايد د پورتني هڅي سره تکميل کوونکې درملنه وي . يعني د ا ستما د حاد اعراضو د منځه وړلو د پاره د خولي د لارې او يا د زرقي دلارې (Glucocorticoid) تجويز کړل شي ،او يا داچي د ا ستما د مزمن اعراضو د بر طرف کولود پاره د (Cromolyn) انشاق يا
د خولي د لارې څخه دګلوکو کورتيکويد تجويز موثر درملنه شمیرل کیږی .همدارنګه د ا ستما په درملنه کې همغسي چي د ناروغ چاپيريال له الرژيکې موادو څخه مصؤن ساتل لازمي ګڼل کیږی ، التهابي و طيره بايد د ضدالتهابي درملو په تجويز سره د منځه ويوړل شي .
Agonists   Aadrenergic  –  2 beta انشاقي درملنه د ناروغي د حاد اعراضو په صفحه کې چي ويزنګ هم موجود وي تر ټولو غوره تحفظي درملنه شمیرل کیږی :
۱-تيئوفيلين Theophyline:نوموړي دوا دقصباتو ملسا عضلي په رخاوت اونرميدو راولي ، ددي درملو د تاثير ميخانيکیت تر اوسه معلوم نه دي ، خو ډيرې عالمان په دي باور او عقيده دي چي نوموړي درمل د حجري له داخل څخه د کلسيم د آزاديدلو مانع ګرځي ، د وړي وعايي ليکاژ په نتيجه کې د هوايي لارې مخاط تنقيص مومي ، د موخر عکس العمل له امله د الرژيکې موادو مانع ګرځي او ډير ممکن بريښي چي(Mast cell )نهي کړي تر څو کیمياوي منځګړتوب (ميدياټور) مواد آزاد ونه کړي ، اما دا مو بايد په ياد وي چي له ايوزينوفيل څخه د منځګړتوب موادود آزاديدو مانع نه ګرځي يا ممانعت نشي کولاي .او هم هيڅکله د الرژيکې موادو په مقابل کې دقصباتو فرط ځوابيه عکس العمل ( Hyperresposivness) څخه مخنيوي نه کوي ، او هم د نوموړي درمل د اوږدي مودي په ا ستعمال سره د ا ستما پر ضد بياهم د قصباتو فرط ځوابيه عکس العمل نه ټيټيږي. همدارنګه تيوفيلين د ا ستما د حاد صفحي د اعراضو په بر طرف کولو کې د اډرينرژيک درملو سره يو ځاي يو با ارزش ضميموي درمل شمیرل کېږی ،خصوصاً په هغه ناروغانو کې چي د (Bronchodilatator Aerosol) درملنې سره قابل د ملاحظي نتايج تر لاسه نشي ، تيوفيلين د شپې د خواسالنډۍ (استما) د درملنې د پاره ډير موثر درمل شمیرل کیږی .ددي درمل د درملنې سويه په وينه کې  لسو نه تر شل مييوګرام په هر ميلي ميتر وينه کې قبول شوي دي . اما له هغه ځايه څخه چي ددي درملو ناوړه تاثيرات د ناروغ په زړه ، معدي معايي او پر عصبي سيستم باندي زيات دي دهغه دوز او د تجويز په اندازه کې محدوديت په نظر نيول کیږی .کوچنيان نسبت کاهلانو ته دا درمل په بيړه سره ميتابولايز کوي ، نو په همدي بنياد دئ چي دهغه د درملنيز ډوز نسبت زيات وي ، يواځي هغه ماشومان چي د هغوي عمر له شپږ مياشتو څخه ښکته وي د نوموړي در اصغري ډوز هغو ته توصيه کېږی ، د تيوفيلين تخليه يا کليرنس دکبدي ناروغيو ، د زړه احتقاني عدم کفايه ، بي شمیر ويروسي انتانات ، د ( Erythromycin اوCimetidine) په تجويز سره ښکته راځي ، اما د نوموړي درمل تخليه د سګرت څکولو د غني پروتيني غذا او ټيټ کاربوهايدريت غذا په خوړلو سره لوړيږي .
۲- Beta Adrenergic Agents :ددي ګروپ درملو او مستحضراتو اغيزمنتيا پر قصباتو باندي  دادي چي د قصباتو ملسا عضلات په آرامتيا راولي يعني د هغوي سپزم له منځه وړي ، او دبلي خوا د منځګړيتوب موادو د آزادېدو څخه مخنيوي کوي ،دا مستحضرات د ټولو هغه موادو پر ضد عمل کوي کوم چي (bronchocnstrictor) خاصيت ولري . او همدارنګه په هوايي لاره کې د (Microvascular) پر ليکاژ باندي نهي کوونکې تاثير غورځوي ،دغه درمل عبارت دي له:
Epinephrine,Isoproternol اوځني زياد انتخا بي اډرينرژيک Adrenergic2- Beta [ نسبتاً زيات متوسع القصبات د بيتا دوه (2- Beta)له تاثيره او لږ Cardiostimulatary د بيتا  يو (1- Beta)له تاثير ] درمل دي . وروستني درمل په عام ډول سره د Adrenergic2- Beta مادي په حيث په کار وړل کیږی .چي په دي کې دا لاندني درمل د ذکر وړ دي :
* Metaproternol * Terbutaline * Isoetharin* Albuterol* او  Pirbuterol ، په هر حال د ا ستما د اعراضو په حاد صفحه کې زياتر epinephrine د تحت الجلدي لارې او د انشاقي (Adrenergic2- Beta) د يو مستحضر په ډول پکار وړل کېږی .
۳- انشاقي Cromolyn Sodium : د ماست (Mast) حجرات ثابت ساتي اود برانکوسپزم څخه مخنيوي کوي ، دا درمل Broncodilatator نه دي او هم د ا ستما په حاد صفحه کې کوم مر سته هم نشي کولاي ، لاکن د څو هفتو په تېريدو سره ممکن د هغه کلينيکی اغیزې وليدل شي .
۴- ګلوکوکورتيکوئيډ Glucocorticoid: دا درمل د ا ستما په شديد حملاتو کې کوم چي Bronchodilatator درمل د Status Asthmatic اعراض کنترول نشي کړلاي يا د هغه اعراض د منځه ولاړ نشي کارول کیږی ،چي ډير موثر درمل دي ،ددي درملو اغېز د (6-12)ساعتو وروسته له تجويز څخه وګورئ ، او د نوموړي درملو مختلف مستحضرات په نني درملو مارکیټ کې تر لاسه کیدای شي .
دا ستما بیړنې درملنه (عاجله درملنه ) :
د ا ستما په بیړنۍ درملنه کې Aerosolized ، بيتا دوه Agonist 2- Beta دتحت الجلدي Epinephrinاو د Terbutaline د ناګوارو تاثيراتو د منځه وړلو په مقصد پکار وړل کیږی ،د امينوفيلين زرقيات د وريد د لارې تر اوسه پوري د طبي پوهانو تر منځ د بحث او د منازعي مسئله ده په هر حال که چيري نوموړي درمل پکار ويوړل شي بايد چي د هغه مقدار او ډوز د    mg / kg 7-5  څخه زيات نشي ، ځکه چي زيات ډوز يي سمي اغېزې لري . که ناروغ ته مخکې تيئوفيلين تجويز شوي وي پس د امينوفيلين ډوز د سيروم د سويي په پام کې نيولو سره بايد چي کم کړل شي ، که دپورتني درملنه په نتيجه کې ناروغ ښه والې تر لاسه کړل نو ناروغ بايد د عاجل سرويس څخه رخصت کړل شي ، Asthmatic ناروغ ته بايد د Bronchodilatator درملو په بدله کې Prednisone ورکړل شي ، که د پورتني درملنې سره سره تنفسي تشوشات برطرف ونشو ، Status Asthmaticus به ناروغ کې موجود او ايجاب کوي چي ناروغ په روغتون کې بستر شي ،دي ډول ناروغ ته  دInfusion د لارې په دوامدار ډول سره امينوفيلين (  0.7-1.2mg /kg) په هره ساعت کې تجويز کړل شي . د اوکسيجن په ورکولو سره بايد چي Hypoxia  له منځه ويوړل شي ، به ياد مو بايد وي چي ناروغ د مايعاتو د نه څښلو او د زياتو خولي کولو له کبله Dehydrate کیږی چي د همدې تشوش سره فرط تهويه هم کله کله ور سره يو ځای کېږی او ناروغ ته غټ ستونځې منځ ته راولي ، نو په دې بنسټ او بنياد لازم ګڼل کیږی چي ناروغ ته لازمه او ضروري مايعات ورکړل شي . که په ناروغ کې ميتابوليک اسيدوزس موجود وي هغه ته بايد بايکاربونيت د وريد د لارې ورکړل شي ، ميتايل پريدنيزون (1mg/kg/ 6 h) ، دناروغ د ښه والی دپاره هم يو اغېزمن درمل دي ، بيتا اګونيسټيک ايروزول ( Agonistic Aerosol 2- Beta)هم بايد چي په دوامدار ډول سر ه ناروغ ته ورکړل شي .
د اتروپين انشاق (Atropin Aerosol) ممکن ډير ګټور درمل وي چي بايد تري ګټه پورته شي ، Terbutalin چي يو بيتا انتاګونيسټ مستحضر دي د نوموړي حالت په درملنه کې هم بايد له ياده ونه باسو . په دي ناروغانو کې بايد د ميخانيکې تهويي څخه ډډه وشي د ميخانيکې تهويي ضرورت هغه وخت ليدل کیږی چي ناروغ به تنفسي عدم کفايه باندي اخته وي.
انزار :
که سالنډی (ا ستما) په ټاکلی او معين وخت د لازمه درملو ورکړې سره ترسره شی چي مخکې مو تري يادوونه وکړه درملنه په ښه او کره توګه ونشي او ناروغ کوم چي د نوموړي ناروغي به حاد حمله کې قرارولري او روغتون ته را نه وړل شي ډير وخيم انزار به ولري . په نورو حالاتو کې درملنه ښه انزار لری او ناروغ کولای شی چې د دېرې اوږدې مودې ژوند وکړی .

ليکوال او ترجمه : رنحورمل دوکتور نورالحق یوسفزی

اشتراک گذاری:

نظر بدهید